Hermann Stefánsson rithöfundur, var djúpt snortinn eftir skoðunarferð um útrýmingarbúðirnar í Treblinka sem eru skammt frá Varsjá. Inni í friðsælum skóginum má í dag heyra fagran fuglasöng. Fyrir um 70 árum síðan var tæp milljón gyðinga myrt í þessum skógi.

Hér er birt greinin sem Hermann skrifaði eftir heimsóknina til Treblinka:

Treblinka-lagið

Til er lögmál sem kallast Lögmál Godwins eftir höfundi sínum, lögfræðingnum Mike Godwin, og hljóðar upp á að eftir því sem samræður á netinu dragist á langinn aukist í sífellu líkurnar á því að líking við Hitler og nasisma skjóti upp kollinum, á endanum sé það óhjákvæmilegt.

Þetta er óttaleg hrokakenning, hnyttin og köld – en hittir svo sem ágætlega í mark í kaldhæðnum heimi sem á í látlausri kappræðu.

Að leggja út nasistatrompið í netsamræðunum, það er til marks um hve óhæfuverk nasista eru orðin fjarlæg. Að setja fram tíðnilögmál um hvenær slíkt er gert einkennist af sömu fjarlægð.

Því eitt af því sem hefur breyst á strætum Evrópu á undanförnum árum er að stríðshrjáðum betlurum, fótalausum eða lömuðum hermönnum úr seinni heimstyrjöldinni, hefur fækkað og sjást nú varla lengur. Enda væru þeir orðnir vel við aldur ef þeir lifðu, stríðinu lauk 1945 og hafi þeir verið um tvítugt í stríðinu eru þeir komnir undir nírætt núna.

Til minningar um þá sem létu lífið í Treblinka

Hvarfi þeirra fylgir gleymska. Ekki sögulegt vitundarleysi, ekki skortur á efni, fræðslu, skáldskap, kvikmyndum – á efni um stríðið er enginn hörgull – heldur ákveðinn skortur á áþreifanleika: Fyrir þá sem aldrei hafa barið þessa menn augum eru þeir eins raunverulegir og ella, þeir eru orð, dokúment, ljósmyndir.

„Eruð þér ánægðir núna?“

Á myndskeiðinu hér að neðan syngur gamall maður lítið lag. Þetta er stemmningslag með tápi og fjöri, tónsmíð af því tagi sem gæti sem best hafa verið sungin í sumarbúðum. Og það vantar ekki að lagið er grípandi. Upptakan er óskýr og í svarthvítu, einkennileg svört rönd er yfir augum mannsins, hann syngur lag sitt fumlaust og segir að því loknu: Sind Sie zum Frieden? „Eruð þér ánægðir núna?“

Áhorfið tekur ekki nema nokkrar sekúndur:

„Eruð þér ánægðir núna?“ segir maðurinn að söngnum loknum og svipur hans virðist gæða orðin einskonar siðfágaðri, írónískri ögrun. Þó er það ekki svo, maðurinn var einfaldlega búinn að syngja lagið áður og var beðinn um að syngja það aftur, hærra: Hann er að spyrja tæknilegrar spurningar um hvort frammistaðan dugi fyrir upptökuna. Í honum er ekki hrokafull afneitun, ekki stolt yfir verkum sínum, aðeins eitthvað sem líkist iðrun.

Nasistinn sem sá um gyðingagullið

Lagið er einkennislag útrýmingarbúða nasista í Treblinka í Póllandi. Gyðingum sem komu í búðirnar – og voru ekki drepnir samstundis – var gert að læra þetta lag á fyrsta degi. Hefðu þeir ekki lært það við nafnakall að kvöldi voru þeir skotnir. Maðurinn á myndbandinu heitir Franz Suchomel, fyrrum nasisti sem starfaði sem yfirmaður í útrýmingarbúðunum í Treblinka. Hann hafði yfirumsjón með upptöku verðmæta í útrýmingarbúðunum í Treblinka í Póllandi, það er að segja umsjón með gyðingagulli. Suchomel veit ekki af myndavélinni þótt hann viti af hljóðupptökunni og hafi samþykkt hana: Svarta röndin og slæm myndgæðin stafa af því að verið er að taka upp með falinni myndavél í gegnum glugga. Myndskeiðið er úr heimildamynd sem heitir Shoah, einhverri merkilegustu mynd sem gerð hefur verið um helförina; hún samanstendur af níu og hálfri klukkustund af viðtölum – og í henni er ekki ein einasta söguleg ljósmynd eða myndbrot.

„Þetta lag kann enginn gyðingur í dag“

Með einhverjum hætti er þetta lag áhrifameira en milljón ljósmyndir, ekki síst fyrir þann sem nýlega hefur farið til Treblinka.

„þetta er origínal, þetta lag kann enginn gyðingur í dag,“ bætir Suchomel við.

Enda eru allir þeir ríflega átta hundruð þúsund manns sem sendir voru til Treblinka, á þeim stutta tíma sem búðirnar voru starfræktar, dánir.

Aðstæðurnar og söngurinn: Mótsögnin er gersamlega nístandi. Hvernig getur svona fjörugt lag hafa verið sungið í útrýmingarbúðum? Hvernig má vera að það hafi átt að halda uppi „stemmningunni“ í útrýmingarbúðunum með þessu ofurhressa lagi, jafn fjörugu og aðstæður voru hryllilegar? Hver fær slíka hugmynd? Og hvernig getur svo mikið fjör tjáð, löngu síðar, svo nöturlegan veruleika?

Í dag er friðsælt í skóginum. Skógi sem á sér sorglega sögu.

Hversdagsleiki í útrýmingarbúðum

Samt er það svo að með einhverjum hætti nær lagið kjarna útrýmingarbúðanna betur en mörg magnvana og orðmörg skelfingin, það keyrir inn í kollinn á manni veruleika fjöldamorðanna í Evrópu fyrir fáum áratugum (og nei, það sannar ekkert, ég hafði ekki hugsað mér að sanna nokkurn skapaðan hlut). Því hætt er við að þessi hergöngumars jafn fáránlega banal og hann er (illskan er banal, var niðurstaða heimspekingsins Hannah Arendt eftir að hafa horft á réttarhöldin yfir Adolf Eichmann), þetta hressa, þjóðerniskennda stuð á röngum stað, láti mann hrífast með, gegn vilja sínum, því tónlist spyr ekki um kringumstæður. Hætt er við að maður þurfi að sjá fyrir sér kringumstæðurnar þar sem nýkominn fangi í útrýmingarbúðum verður að læra lítið lag.

Í útrýmingarbúðunum hefur semsé verið til hversdagsleiki.

Væri ekki harmsöngur meira við hæfi? Mér segir svo hugur að Treblinka-lagið sé sannara en harmsöngurinn væri, enda þótt sá síðarnefndi myndi passa betur við skilning okkar á heiminum. Stuðlag úr slíkum ranni kemur okkur úr jafnvægi. Við búumst við og viljum harmsöng, efninu hæfandi, ekki gleðibrag.

Ef til vill er ríkjandi ákveðið skilningsleysi á húmor og gleðisöngvum og getu þeirra til að tjá umsvifa- og vægðarlaust kjarna málsins, skilningsleysi þar sem fjörið er sjálfkrafa álitið grunnt, yfirborðslegt, alvörulaust, virðingarlaust og innihaldslaust en harmsöngurinn jafn sjálfkrafa talin rista djúpt, tjá visku og greina heiminn.

Það er leitun að þeirri alvöru sem nær að tjá veruleikann jafn vel og Treblinka-lagið. Margri alvörunni hættir til að verða hálfgert klám. Alvöruþrunginni tjáningu á hryllingi hættir á endanum til að verða eins og óskiljanlegt latínubabl presta: Mærðarlegt, uppskrúfað og tilgerðarlegt söngl sem ætlað er að vekja yfirborðslega andakt, lotningu fyrir handanheimsvaldi prestsins sjálfs, fremur en að benda á eitthvað. Vissulega er mikið til af sannkallaðri alvöru um voðaverk nasista. Kannski einfaldlega of mikið. Alvaran fer að missa fullkomlega marks, staðfesta viðtekna fordóma. Hún reynist þegar upp er staðið bæði huglaus, bitlaus og innihaldslaus.

Yfirvegaður nasisti vildi halda uppi stemmningu

Claude Lanzmann, höfundur heimildarmyndarinnar Shoah, maðurinn sem situr á hóteli í Austurríki og ræðir við Franz Shuchomel, er hatrammur andstæðingur allra tilrauna til að skilja illsku útrýmingarbúða og illsku Hitlers, slíkt er siðlaust og klúrt að hans mati; spurningin: „Hvernig gat þetta gerst?“ er bein leið burt frá eðlilegri fordæmingu og yfir að skilningi og þaðan burt frá mennskunni yfir í hávitrænt tal sem leiðir til réttlætingar.

Eftir Auschwitz er ekki hægt að yrkja ljóð, sagði hugsuðurinn Theodor Adorno og átti við ákveðna tegund ljóðlistar.

Þeir sem hafa heimsótt útrýmingarbúðirnar í Auschwitz segja sögu um sterk hughrif. Ég hef ekki komið þangað en efa það ekki. Í Treblinka er ekki mikið að sjá, ummerkin eru sáralítil. Þar sem dauðabúðirnar stóðu er ekkert að sjá nema minningamörk. Treblinka í dag er meira eins og prýðilegur útivistarstaður í skóginum. Að koma til Treblinka verður ekki raunverulegt fyrr en maður hefur heyrt nasistann syngja litla lagið sitt. Ummerki þess að á þessum stað liggi líkamsleifar átta hundruð þúsund fórnarlamba eru hvergi nema í vitundinni – það sem fyrir augu ber er meira eins og kyrrlátur staður uppi í sveit, tilvalinn fyrir lautarferð. Ljósmyndir af líkum í hrúgu eru ekki fyrir hendi, enda voru sárafáar ljósmyndir teknar; gasklefarnir standa ekki uppi, allt var jafnað við jörðu og plægt, Þjóðverjarnir skildu engin verksummerki eftir: Það sýnir hversu útreiknaðar aðgerðirnar voru, jökulkaldar og útreiknaðar af sömu yfirvegun og hann hlýtur að hafa búið yfir, maðurinn sem lét sér detta í hug að gott væri að halda uppi stemmningunni í búðunum með fjörugu lagi.

Eftir Treblinka, þetta löngu síðar, er Treblinka-lagið það sem best miðlar því sem þar viðgekkst.

Texti: Hermann Stefánsson

Myndir: Malín Brand